Pieter oreert…

voor de sozial freischwebende Intelligenz

Het Narcisme van Generatie IK 
Deel I: Wat is narcisme?

Generatie IK krijgt vaak het verwijt narcistisch te zijn. Hieronder verstaat men over het algemeen dat jongeren uit deze generatie zichzelf geweldig vinden en aan zelfoverschatting lijden, misschien wel in een ongezonde mate. Toch, als we kijken naar waar deze jongeren allemaal mee worstelen, zien we verschillende dingen: jongeren die de indruk maken verwend te zijn of verantwoordelijkheden afschuiven, maar ook jongeren die voor zichzelf de lat heel hoog leggen en zich naar een burn-out toewerken. Hoe kunnen die allemaal narcistisch zijn?

Met dit artikel wil ik laten zien hoe we een en ander kunnen duiden met behulp van andere begrippen, om zo de vele gezichten van narcisme en andere vormen van inflexibel denken en doen naar voren te brengen. Dat moet ons dan in staat stellen de diversiteit binnen Generatie IK te begrijpen, maar ook de trendmatigheid van ontwikkelingen in relatie tot voorgaande generaties. Ik zal me daarbij beperken tot een voornamelijk psychologisch perspectief, en sociologische en cultuurhistorische perspectieven voor later bewaren.

Wat is narcisme?

Wikipedia definieert narcisme als “een vorm van gedrag dat wordt gekenmerkt door een obsessie met de persoon zelf, egoïsme, dominantie, ambitie en gebrek aan inlevingsvermogen”. Verder zegt Wikipedia:

“Op het eerste gezicht heeft een narcist een zeer sterk gevoel van eigenwaarde en straalt zelfvertrouwen uit. Vreemd genoeg is echter het tegendeel het geval. Narcisten hebben, meestal onderbewust, juist weinig gevoel van zelfwaarde en compenseren dit door zich als beter of belangrijker dan anderen te beschouwen.”

Dat alles bij elkaar schept meteen een negatief beeld van narcisme, maar zo erg hoeft het niet te zijn. Volgens veel psychologen is een beetje narcisme best gezond, omdat het onder andere succes bevordert. Wikipedia heeft het dan ook over de wat meer problematische vormen van narcisme. Narcisme bestaat dus in gradaties, van gezond narcisme, via lichtere vormen van narcisme die problematisch zijn (wat psychologen ‘pathologisch’ noemen) tot zware vormen van narcisme, zoals de narcistische persoonlijkheidsstoornis.

Naast de mate van narcisme, zijn er ook verschillende verschijningsvormen. Dat zijn er zoveel, dat we ze hier niet allemaal kunnen opnoemen, maar om een indruk te geven: er is somatisch narcisme, waarbij de narcist nadruk legt op schoonheid en uiterlijk, met kleding en lichaam. De tegenhanger hiervan is cerebraal narcisme, waar de persoon juist nadruk legt op zijn of haar verstandelijke of intellectuele vermogens. Er is narcisme dat een uiting is van een ‘oprecht’ superioriteitsgevoel, en narcisme dat dient om een minderwaardigheidsgevoel te compenseren. Er is openlijk narcisme, dat zich sterk uit in het verbale en nonverbale gedrag van de persoon en gemakkelijk herkenbaar is voor derden, en “geremd” narcisme, waarbij de innerlijke belevingswereld van de persoon beheerst wordt door narcistische fantasieën en gedachten, zodat het narcisme niet eenvoudig aan de buitenkant waarneembaar is. En om het nog complexer te maken: diverse vormen van narcisme worden ook gecombineerd, bijvoorbeeld bij iemand die uit een gevoel van minderwaardigheid stevig in de weer is met body building.

Hoe dan ook moet we ons altijd realiseren dat de ene narcist de andere niet is. Narcisme is eigenlijk niet zo’n goed begrip om problemen te analyseren en aan te pakken. Ik hanteer zelf liever andere modellen, die beter zicht geven op wat er aan de hand kan zijn. Eén daarvan zal ik nu toelichten.

Het Schema Therapie model

Eén van de vele uitstekende modellen, is het Schema Therapie model van de Amerikaanse psycholoog Jeffrey E. Young. Dit model is door Young voornamelijk ontwikkeld om psychische problemen op het vlak van persoonlijkheidsproblematiek, waaronder ook narcisme valt, vast te kunnen stellen en te behandelen. Young vindt dat de indeling van persoonlijkheidsstoornissen van de DSM IV (een veelgebruikt diagnostisch handboek voor psychologen), vaak niet toereikend is in de dagelijkse praktijk: veel mensen met persoonlijkheidsproblematiek vertonen namelijk kenmerken van meerdere stoornissen, of voldoen niet helemaal aan het plaatje dat voor één specifieke stoornis geldt.

Young heeft daarom een model gemaakt waarvan je kunt zeggen dat het modulair is. Hij noemt die modules ‘Maladaptive Schema’s’ en heeft daar een aantal van geïdentificeerd met veelzeggende namen als “emotionele verwaarlozing”, “verlatingsangst”, ”extreem hoge eisen” en “onvoldoende zelfcontrole”. Door met dit model naar een individu te kijken, kan voor ieder individu met persoonlijkheidsproblematiek heel specifiek worden aangegeven wat er loos is, en welke aanpak gevolgd kan worden om dat probleem op te lossen.

Intermezzo: alles is met mate

Hierna zullen we een aantal schema’s behandelen die relevant zijn voor onze beschouwing over narcisme bij Generatie IK. Voor het zover is, wil ik eerst wijzen op het feit dat persoonlijkheidsproblemen zich altijd in een bepaalde mate voordoen. Het Schema-model van Young is voornamelijk bedoeld voor mensen met serieuze persoonlijkheidsproblemen, mensen die therapie nodig hebben, en het is beslist niet mijn bedoeling om Generatie IK of andere generaties therapie aan te praten, laat staan persoonlijkheidsstoornissen, al was het alleen maar omdat ik niet de zoveelste epidemie wil aanwakkeren.

Wat ik hier in feite doe, is de extreme varianten van normale persoonlijkheidtrekjes voorleggen, omdat daarmee gemakkelijker duidelijker te maken is waar we het over hebben. We vergroten de zaken opzettelijk uit, om het beter te kunnen zien. Als we daarbij in het achterhoofd houden dat de soep niet zo heeft gegeten hoeft te worden als deze opgediend is, dan kunnen we beter begrijpen hoe jongeren van Generatie IK in elkaar zitten, zonder ze meteen een verwijsbriefje voor de therapeut mee te geven. We moeten dus deze schema’s terug-redeneren (intrapoleren) naar bescheidener manifestaties.

Verder moeten we ons realiseren dat bepaald gedrag alleen problematisch genoemd mag worden als dit gedrag in strijd is met de regels en sociale normen van de groep waar het individu deel van uitmaakt: in een samenleving die heel erg narcistisch is, hoeft narcisme van het individu niet per sé een probleem te zijn. Anno 2012 loopt narcisme veel minder uit de pas met de geldende sociale normen dan in, laten we zeggen, 1960. Het is dan ook niet verwonderlijk dat met name oudere generaties problemen zien in het narcisme van Generatie IK.

Ten slotte: het Schema-model is een psychologisch model, niet een sociologisch model, en is dan ook niet bedoeld om sociologische diagnostiek mee te bedrijven, of om het microniveau van individuen met het macroniveau van de samenleving te verbinden. Ik hanteer het hier uitsluitend om het psychologische concept ‘narcisme’ inzichtelijker te maken. We geven hier dus psychologische verklaringen voor individuele jongeren binnen Generatie IK, en kijken als het ware naar de bomen in plaats van het bos. Later hoop ik nog een artikel te wijden aan sociologische verklaringen, die weer een heel ander, meer historisch perspectief biedt op de materie.

Het Entitlement/Grandiosity Schema: Veeleisendheid

Het eerste schema van Young is wat hij ‘Entitlement/Grandiosity’ noemt. Het behoort tot het domein van de ‘Onvoldoende Grenzen’ (“Impaired Limits”). Waar het hier om draait, is dat de persoon (op een meer onderbewuste manier) denkt veel rechten en privileges ten opzichte van anderen te hebben en daarbij niet wederkerig hoeft te zijn; soms zelfs dat hij de rechten van anderen met de voeten mag treden. Grenzen mogen overschreden worden, want regels en sociale normen die in zijn ogen voor andere mensen terecht wél gelden, gelden niet voor hem; hij is daar immers veel te goed en speciaal voor. Entitlement komt in drie verschillende vormen voor, met ieder een andere oorzaak.

Fragile Entitlement

De eerste vorm is “Fragile Entitlement” en wordt door Young gezien als een manier om gevoelens van minderwaardigheid en emotionele verwaarlozing te compenseren, als strategie voor het omgaan met emotionele bedreigingen. De patiënt zal primair zijn trauma’s moeten ‘verwerken’ om zich tot een gezonde volwassene te ontwikkelen. Deze vorm van Entitlement is niet heel erg van toepassing op Generatie IK, want ze is, generaliserend gesproken, niet echt een generatie die in de opvoeding trauma’s zoals emotionele verwaarlozing heeft opgelopen. Integendeel zelfs.

Pure entitlement

“Pure Entitlement” is de tweede variant van Young op Entitlement. Volgens hem wordt deze vorm veroorzaakt doordat kinderen verwend worden en alles mogen doen en zeggen wat zij willen. Patiënten blijven vervolgens als volwassenen in hun verwachtingen en het bijbehorende gedrag steken. Er zijn geen “onderliggende schema’s” zoals emotionele verwaarlozing te behandelen, en het stellen van duidelijke grenzen is de centrale aanpak binnen de therapie.

Generatie IK is bij uitstek een generatie die –relatief gezien- “spoiled and indulged” is, en het wekt dan ook geen verbazing dat we vooral deze vorm van Entitlement bij deze generatie aantreffen, met name bij die jongeren die door Spangenberg en Lampert (2011) aangeduid worden als zelfredzamen. Wanneer ze niet in hun wensen tegemoet gekomen worden, hoeven deze mensen niet per sé boos te worden. Eerder gaan ze op zoek gaan naar andere situaties waarin ze kunnen krijgen en doen wat ze willen (wat kan leiden tot job-hopping of relatie-hopping), of blijven ze passief als de omstandigheden dat toelaten.

Dependent Entitlement

Dan de derde vorm: “Dependent Entitlement”. Patiënten, vaak kinderlijke types die zichzelf als hulpeloos neerzetten, vinden dat anderen verantwoordelijk zijn voor hun dagelijkse behoeften en worden boos of zelfs agressief wanneer ze daarin niet tegemoet gekomen worden. Naast Entitlement is ook het “Dependence” schema (dat we hier niet verder zullen behandelen) van invloed. Daar waar andere vormen van Entitlement prima kunnen samengaan met maatschappelijk zelfstandig functioneren (zelfredzaamheid), is hier de afhankelijkheid van andere mensen groot. Ook dit komt voor bij Generatie IK, met name bij die subgroepen die meer dan anderen op zoek zijn naar structuur en bestaanszekerheid.

Combinaties van Entitlement

Tussen de drie vormen van Entitlement zijn de grenzen niet heel scherp getrokken. Zo is het mogelijk dat een kind enerzijds de invloed ondergaat van een opvoeding met emotionele verwaarlozing, dat door de ouders gecompenseerd door het kind te verwennen en alle ruimte te geven. De gevolgen van deze combinatie kunnen zich dan tijdens het volwassen leven manifesteren. In het denken en doen zien we dan zowel fragile als pure entitlement terug.

Het Unrelenting Standards/Hypercriticalness schema:
Extreem hoge eisen

Dit schema heeft in Nederlandse vertalingen de naam “Extreem hoge eisen” meegekregen, wat verwarring kan veroorzaken met de naam “Veeleisendheid” van het Entitlement schema. Daar waar het Etitlement schema veel verwachtingen heeft van gratificatie waarin anderen moeten voorzien, is bij Unrelenting Standards (‘niet-aflatende normen’) vooral sprake van hoge eisen die men aan zichzelf stelt, met name op de gebied van integriteit, gedrag en het leveren van prestaties. Dit is dus het domein van de perfectionisten, de control-freaks, de workaholics, die uiteraard zelf zullen ontkennen dat deze kwalificaties op hen van toepassing zijn. “Alleen het beste is goed genoeg”, maar omdat het altijd beter kan komt er geen eind aan de inspanning, want dat zou betekenen dat je kunt falen. Het kan dan ook gebeuren dat men niet alleen hoge eisen aan zichzelf stelt, maar ook aan anderen.

Narcistische Unrelenting Standards

Young wijst erop dat dit schema zich alleen in de narcistische persoonlijkheid manifesteert als ook het “Approval Seeking/Recognition Seeking” schema (het zoeken naar goedkeuring en erkenning) aanwezig is. De gedrevenheid van de patiënt heeft dan vooral ten doel om de waardering van derden te verkrijgen.

Zuivere Unrelenting Standards

Unrelenting Standards komt vaak voor zonder dat er sprake is van narcisme: de patiënten werken ook hard en gedreven als niemand daar notie van zou nemen. Zij vinden dat het zo hoort, ondanks de niet aflatende druk waarmee men werkt en leeft. Deze variant heeft dan ook meer trekjes van een meer dwangmatige persoonlijkheidsstructuur dan een narcistische.

Oorzaken

Young noemt twee oorzaken voor dit schema. Ten eerste is er de mogelijkheid van ouders die extreem hoge eisen aan hun kind stellen, en dit is ook wat we in het debat over Generatie IK vaak horen: sommige ouders willen alleen het beste voor hun kinderen en pushen hen, al dan niet omdat ze zelf nooit de kans hebben gekregen.

De tweede oorzaak moet gezocht worden in gevoelens van onvolkomenheid en schaamte (“Defectiveness/Shame”), dat de patiënt probeert te compenseren met perfectionisme. Het ligt niet voor de hand deze tweede oorzaak in verband te brengen met het denken en doen van de jongeren van Generatie IK, die immers eerder aan zelfoverschatting dan aan onvolkomenheidsgevoelens lijden, en zij die dat wel doen, lijken eerder geneigd de verantwoordelijkheid naar anderen te verschuiven dan dat ze zelf een tandje hoger schakelen.

Gezond perfectionisme

Ten slotte is er nog een derde groep, die door Young niet genoemd wordt, omdat deze niet problematisch is: er is een select gezelschap niet-narcistische jongeren die een frisse, natuurlijke prestatiedrang heeft en hoog presteert, daar veel plezier aan beleeft en er veel energie uit haalt. Deze wordt wel eens aangehaald (eventueel aangevuld met jonge ondernemers die wat mij betreft een narcistische uitstraling hebben) om te bewijzen dat het wel snor zit met Generatie IK, of dat de situatie  niet zo slecht is als beweerd wordt. Ik kan het niet staven met cijfers, maar ik heb niet de indruk dat deze groep erg groot is; in ieder geval niet groot genoeg om beeldbepalend te zijn in het generatiediscours.

Het Insufficient Self-Control/Self-Discipline schema

Een derde schema van Young dat we hier behandelen, is dat van de ‘Onvoldoende Zelfbeheersing en Discipline’. Op zich biedt dit schema geen goede inzichten waarmee we de jongeren van Generatie IK beter kunnen begrijpen. Ik behandel het hier toch omdat in artikelen over Generatie IK vaak wordt verwezen naar problemen met de impulsbeheersing en discipline.

Patiënten met dit schema beschikken onvoldoende over het vermogen om -gelet op de situatie- emoties en impulsen te beheersen en lang genoeg discipline op te brengen en frustratie en verveling te tolereren, zodat taken voltooid kunnen worden. Ze hebben moeite met het uitstellen van gratificatie (behoeftenbevrediging) op korte termijn, waardoor langetermijndoelen niet gerealiseerd worden, met alle gevolgen voor persoonlijke levensvervulling en sociale integriteit van dien. Bovendien leren ze onvoldoende van de negatieve gevolgen die dit voor hen heeft. Verder wijst Young erop dat dit schema kan ontstaan als gevolg van problemen met de ontwikkeling, maar ook als gevolg van biologische oorzaken, zoals bij AD/HD het geval is.

Het is moeilijk om dit schema te verbinden met het veronderstelde gebrek aan discipline en richting bij Generatie IK, want Young noemt geen omgevingsfactoren (opvoeding, cultuur) die deze problemen lijken te veroorzaken, behalve dan serieuze ‘trauma’s’ als (emotionele) verwaarlozing, emotionele geremdheid en (sexuele) mishandeling. Niet echt oorzaken die verklarend zijn voor Generatie IK, waarvan men zegt dat deze veel aandacht heeft gehad en opgegroeid is met veiligheid en veel ruimte voor zelfexpressie. Waarschijnlijk moet een gebrek aan zelfdiscipline en beheersing eerder gezocht worden in het Entitlement/Grandiosity Schema. Andere psychologen hebben er wel op gewezen dat de oorzaak zou kunnen liggen in het overmatig prijzen van kinderen om niks: als een kind te gemakkelijk te horen krijgt dat het nu al ‘geweldig’ is en daarvoor wordt beloond, waarom zou het dan nog veel moeite doen om geweldig te worden?

Young biedt wel behandelstrategieën om meer zelfcontrole en discipline te verkrijgen, maar het lijkt mij niet aannemelijk dat dergelijke strategieën effect zullen hebben zolang een Entitlement schema nog in de weg staat.

Schema-Modi

Een aspect van Schema Therapie dat we hier niet uitgebreid zullen behandelen, maar wel moeten noemen, is dat van de zogenaamde Schema Modi. Hiermee bedoelt Young dat een individu op drie verschillende manieren kan reageren op een schema: door middel van volledige overgave aan het schema, door het te vermijden, of door het te overcompenseren.

Om dit te illustreren aan de hand van het Unrelenting Standards schema: bij overgave aan het schema poogt de persoon de verlangde hoge prestaties te leveren, en zal van anderen wellicht eisen dit ook te doen. Bij vermijding zal de persoon echter uitstelgedrag vertonen (terwijl nog wel de hoge normen geaccepteerd worden), terwijl bij overcompensatie de persoon de normen overboord gooit en genoegen neemt met onderpresteren.

In een toekomstig artikel waarin ik het ga hebben over de kansen en de risico’s voor Generatie IK, zal ik hier nog op terugkomen.

Conclusie

Als we de beweringen in het publieke debat over Generatie IK voor waar aannemen, kunnen we concluderen dat deze generatie niet uitsluitend narcistisch (lees: entitled/veeleisend) is, maar dat er ook een subgroep is die perfectionistisch of prestatiegericht is ingesteld, al dan niet in combinatie met narcisme. Van de laatste groep lijkt het dat sommigen een natuurlijke en goedfunctionerende prestatiedrang hebben, anderen dreigen onder de constante druk van moet-ismen te bezwijken. Hoe we dit maatschappelijk moeten duiden, is een sociologische vraag, waaraan ik binnenkort hoop toe te komen.


Aanbevolen literatuur:

Boeken

Young, Jeffrey E., Janet S. Klosko & Marjorie E. Weishaar (2003), Schema Therapy, A Practitioner’s Guide. New York: The Guilford Press.
- The Entitlement/Grandiosity Schema, pp. 237-240.
- The Unrelenting Standards/Hypercriticalness Schema, pp. 264-267.
- The Insufficient Self-Control/Self-Discipline Schema, pp. 240-243.
- The Defectiveness/Shame Schema, pp. 219-222.
- The Dependence/Incompetence Schema, pp.225-228.
- The Approval-Seeking/Recognition-Seeking Schema, pp. 251-255.

Does, Willem van der (2004), Zo ben ik nu eenmaal! Lastpakken, angsthazen en buitenbeentjes. Schiedam: Scriptum.

Spangenberg, Frits. & Martijn Lampert (2011), De grenzeloze generatie en de onstuitbare opmars van de B.V. IK. Amsterdam: Nieuw Amsterdam.

Tijdschriften

Auteur Onbekend (2008), “Ik ben geweldig, en toch faal ik”, in: Klasse, Nr. 184, pp. 42-43.

Internet

Young, Jeffrey E. (2003), “Listing of Schemas & Domains”, (http://www.schematherapy.com/id73.htm)

Millon, Theodore (2006?), “The Confident/Narcissistic Personality”, (http://www.millon.net/taxonomy/narcissistic.htm)

Millon, Theodore (2006?), “The Conscientious/Compulsive Personality”, (http://www.millon.net/taxonomy/compulsive.htm)

Nourhussen, Seada (2008), “Ik ben een heel speciaal en bijzonder kind”, 16 februari (http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/nieuws/archief/article/detail/1644656/2008/02/16/rsquo-Ik-ben-een-heel-speciaal-en-bijzonder-kind-rsquo.dhtml)

VPRO (2011), “VPRO Thema: De BV IK”, 15 december (http://programma.vpro.nl/themadebvik)

Dijk, Marcel van (2012), “De Nederlandse samenleving is geïnfantiliseerd”, 1 februari (http://www.trouw.nl/tr/nl/4492/Nederland/article/detail/3150068/2012/02/01/De-Nederlandse-samenleving-is-geinfantiliseerd.dhtml)

Nu.nl (2012), “Ouders besmetten hun kind met Cito-stress”, 6 februari  (http://www.nu.nl/binnenland/2733714/ouders-besmetten-kind-met-cito-stress.html)

, , , ,

Comments are currently closed.