Pieter oreert…

voor de sozial freischwebende Intelligenz

Adieu Tegenlicht, adieu!

De laatste maanden heb ik me gestoord aan een aantal uitzendingen van Tegenlicht, waarin het programma nogal kritiekloos een aantal zeer belangrijke toekomstontwikkelingen onder de loep nam. Tegenlicht ziet, overigens niet als enige, na de crisis een samenleving ontstaan waarin we meer zelfredzaam zijn, verantwoordelijkheid voor ons bestaan nemen en al doende allerlei maatschappelijke problemen structureel gaan oplossen. Dat zo’n samenleving daadwerkelijk mogelijk en vooral wenselijk is, wordt in de ogen van de makers verder ondersteund door een aantal voorbeelden uit de praktijk. Tegenlicht belicht in mijn ogen de ontwikkelingen niet alleen te eenzijdig, maar duidt ze ook nog eens veel te positief.

Mijn eerste punt van kritiek is dat je je niet moet wagen aan dergelijke vergaande toekomstvoorspellingen. Iedere maatschappijwetenschapper zal je kunnen uitleggen dat je dat niet moet doen, alleen al omdat er elke dag iets onverwachts kan gebeuren dat de loop van de geschiedenis duurzaam in een totaal andere richting kan doen gaan. Het is helemaal niet zeker dat de trends die zich nu voordoen, zich laten extrapoleren naar de toekomst. Als bijvoorbeeld de Verenigde Staten morgen een oorlog tegen Noord-Korea beginnen, een land dat grenst aan China, dan hebben we de poppen aan het dansen en kunnen we de trends van vandaag als voltooid verleden tijd beschouwen.

Maar laten we Tegenlicht het voordeel van de twijfel geven, en inhaken op de door de makers geschetste ontwikkelingen. Daarin staan, zoals al gezegd, trends centraal die wijzen op een samenleving waarin zelfredzaamheid en organisatie middels sociale netwerken (dan heb ik het niet over facebook) steeds belangrijker worden. Daar zit hem al het eerste probleem: de trend naar meer zelfredzaamheid is namelijk niet de enige. Zo schetsen bijvoorbeeld onderzoekers van Motivaction een historische trend waarbij vanaf de vooroorlogse periode de burgerschapsstijlen ‘Verantwoordelijk’ en ‘Plichtsgetrouw’ geleidelijk vervangen worden door de stijlen ‘Zelfredzaamheid’ (Pragmatisch) en ‘Structuurzoekend’ (Buitenstaanders). Anders gezegd: naast de groter wordende groep van zelfredzamen waar VPRO’s Tegenlicht zo opgewonden over is, is er ook een groep van buitenstaanders bijgekomen: mensen die zich uitgesloten voelen van de samenleving en een potentiële bedreiging vormen voor de maatschappelijke stabiliteit. Zij hebben structuur en leiding nodig, maar kunnen daar zelf niet in voorzien, vandaar de term structuurzoekers. Mijn persoonlijke mening is dat als er niet adequaat wordt voorzien in de behoeften van deze groep, zij deels vatbaar wordt voor de eerste de beste Hitler, Lenin of Mussolini die zich aandient. Dit kan weer leiden tot onverwachte gebeurtenissen die bestaande trends in andere richtingen buigen. Deze parallelle trend en de risico’s die erin verscholen liggen worden door Tegenlicht echter volledig genegeerd. Het programma schets liever een rooskleurig toekomstbeeld dan dat het actuele ontwikkelingen in hun diversiteit en tegenstellingen kritisch duidt. Het zit daarmee op dezelfde lijn als politieke partijen als GroenLinks en D66, die geloven dat met meer zelfredzaamheid, kennis en onderwijs alle problemen oplosbaar zijn, een geloof dat alleen maar kan werken als alle mensen in principe uit hetzelfde hout gesneden zijn. Keep dreaming, zou ik zeggen, alhoewel ik zelf niet geloof dat de Pechtolds en Halsema’s van deze wereld zo naïef zijn als ze zich voordoen.

Laat ik, ondanks de al eerder genoemde bezwaren, Tegenlicht nogmaals het voordeel van de twijfel geven door aan te nemen dat de samenleving zich overwegend in de richting van meer zelfredzaamheid beweegt, daarmee parallelle trends negerend. Dan nog vind ik dat Tegenlicht een te positief beeld schetst. Het programma ziet deze ontwikkelingen als een kans voor de toekomst. Ze heeft het ook steeds over ‘crisis als kans’. Nergens bespreekt Tegenlicht de risico’s van deze ontwikkelingen, risico’s die er beslist zijn, zelfs al kennen we ze nog niet. Leren sociologen ons niet dat iedere maatschappelijk verandering onbedoelde en ongewenste neveneffecten heeft? In haar kritiekloosheid gaat Tegenlicht niet op zoek naar deze risico’s en neveneffecten. Ook ik kan de toekomst niet voorspellen, maar als het verleden een maatstaf is voor het heden, dan is de trend naar meer zelfredzaamheid er tegelijk één waarin privaatrechtelijke verhoudingen de publiekrechtelijke verdringen, formele publieke instituties het afleggen tegen informele private instituties, de publieke zaak het onderspit delft tegen individueel eigenbelang en de grootse opbrengsten van collectieve actie gereduceerd worden tot het bescheiden loon van individueel geploeter. Een trend die zich overigens de afgelopen dertig jaar al duidelijk afgetekend heeft. Maar los daarvan zijn er in de geschiedenis, maar ook vandaag de dag, genoeg andere samenlevingen aan te wijzen waarin dergelijke verhoudingen in nog sterkere mate geheerst hebben en heersen. In het algemeen geen samenlevingen die we aan de hand van onze hedendaagse normen en waarden als nastrevenswaardig zien. Want wie wil er nou in een samenleving leven waar het recht, en dan voornamelijk het recht van de sterkste, willekeurig wordt toegepast? Waarin je alleen vooruit komt als je de juiste vriendjes hebt in plaats van de juiste vaardigheden? Een samenleving waarin alleen een onderklasse en een bovenklasse bestaan en een middenklasse en kansen op sociale mobiliteit ontbreken? Een samenleving die we gerust ‘middeleeuws’ zouden kunnen noemen. Gelooft u me niet? Denkt u dan maar eens na over wat er gebeurde na de val van het Romeinse Rijk. Toegegeven, dat was naar hedendaagse maatstaven ook geen verkieslijke samenleving, maar ze was wel degelijk meer geënt op de publieke zaak dan de donkere middeleeuwen die erop volgden. En als de val van het Romeinse Rijk u niet overtuigt, misschien dan wel de val van het hedendaagse Argentinië. Die zelfredzame samenleving waar Tegenlicht zo vol van is, zal op langere termijn niets anders zijn dan een expressie van culturele en economische armoede en noodzaak, en niet, zoals Tegenlicht doet voorkomen, een kans om een betere, weloverwogen en verheven samenleving tot stand te brengen. Die samenleving is geen proactief antwoord op de problemen van de crisis, maar een reactieve continuering ervan.

Tegenlicht was vroeger een programma dat ontwikkelingen naar de oppervlakte bracht en als het mogelijk was, ze zo goed mogelijk probeerde te duiden. Zo niet, dan had ze temminste voldoende informatie gegeven zodat je zelf een beeld en een mening kon vormen. Het is het afgelopen jaar verworden tot een programma dat op zoek is naar de bevestiging van een progressief-liberaal wereldbeeld, en alles negeert wat ongemakkelijk in dat beeld past. Neem bijvoorbeeld de uitzending over Ricardo Semler, door Tegenlicht aangedragen als één van de voorbeelden van hoe het wél kan. Semler zegt zelf in de uitzending dat zijn aanpak niet voor structuurzoekers geschikt is, en erkent dus expliciet het bestaan van dit soort mensen (14:25-15:19). Dit “Ja, maar” van Semler werd door Tegenlicht niet opgepakt en uitgediept. Integendeel, Tegenlicht doet geen enkele poging om de beweringen van Semler te falsificeren en laat, ook in andere uitzendingen, alleen mensen aan het woord die zelfredzaamheid als panacee zien. Allemaal mensen die wat goed is voor henzelf algemeen toepasbaar verklaren. Dus als we het dan toch over kansen hebben: een gemiste kans. En omdat Tegenlicht de laatste tijd grossiert in gemiste kansen, heeft het programma voor mij afgedaan.

Comments are currently closed.