Pieter oreert…

voor de sozial freischwebende Intelligenz

Persoonlijkheidskenmerken: waar bemoeit het SCP zich mee?

Een belangrijke sociaal-culturele ontwikkeling van de afgelopen 30 jaar is de opkomst van de succescultuur: het idee dat succes iets is waar je voor kiest en dus voor iedereen bereikbaar is, als je maar wilt. En dat succes dus geheel een eigen verdienste is, totaal niet afhankelijk van externe factoren die buiten je invloed vallen. Een houding die niet alleen volstrekt egoïstisch en narcistisch is, maar ook nog eens psychologisch gevaarlijk, want als succes een persoonlijke verdienste is, dan is falen en mislukken ook helemaal en alleen aan jezelf te wijten. Een persoonlijke of existentiële crisis is dan eigen schuld, dikke bult. Dat je tevens slachtoffer van de tijdgeest kunt zijn, gaat er dan bij niemand meer in.

Psychologen, sociologen en andere maatschappij- en gedragswetenschappers nemen dit cultuurfenomeen de laatste tijd geregeld op de korrel, overigens geheel tegen de trends in. Ik was daarom erg verbaasd toen ik vandaag het persbericht las over de Burgerperspectieven 2013-2 van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Deze publicatie, die elk kwartaal verschijnt, geeft weer welke opvattingen er leven over belangrijke maatschappelijke kwesties en hoe die veranderen. Bijzondere conclusie in het persbericht bij de publicatie is dat bij maatschappelijke opvattingen persoonlijkheidskenmerken een belangrijke rol spelen:

“…Mensen die open staan voor nieuwe ervaringen zijn positiever over immigranten en de EU en hebben meer vertrouwen in de politiek. Mensen die angstig en emotioneel zijn, maken zich vaker zorgen over de persoonlijke gevolgen van bezuinigingen; integriteit en verdraagzaamheid dempen die zorgen weer. … De komende tijd zullen we nader onderzoek doen naar de vraag hoe persoonlijkheid opvattingen beïnvloedt.”

Zelfs voor een eerstejaars student in de psychologie wordt hier een open deur ingetrapt. Het is gesneden koek dat persoonlijkheidskenmerken sterk van invloed zijn op hoe men het leven en de werkelijkheid, en dus ook de toestand van de samenleving, ervaart. Ook ik verwijs daar in mijn eigen blogs impliciet en expliciet naar. De hamvraag is hier: waarom wil het SCP zonodig onderzoek doen naar de invloed van persoonlijkheidskenmerken op maatschappelijke opvattingen?

Het SCP is een organisatie waar, voor zover ik begrepen heb, met name maatschappijwetenschappers zoals sociologen werkzaam zijn. Zij proberen de samenleving voornamelijk te analyseren en te verklaren op het niveau van groepen en culturen. Dat je de samenleving ook kan analyseren op het niveau van individuen zal geen enkele socioloog ontkennen, maar dat is eigenlijk meer het terrein van psychologen en sociaal-psychologen, en in mindere mate antropologen. Het welbekende verschil tussen de bomen en het bos. Dus mijn eerste reactie is: waar bemoeit het SCP zich mee?

Mijn tweede reactie is: het is voor een organisatie als het Sociaal en Cultureel Planbureau totaal niet relevant om te onderzoeken hoe persoonlijkheidskenmerken van invloed zijn op maatschappelijke opvattingen. Kennis daarover verandert namelijk niets aan de feiten, namelijk dat er mensen zijn die optimistisch, en misschien wel té optimistisch tegen maatschappelijke kwesties aankijken, en dat er mensen zijn die ze pessimistisch, misschien wel té pessimistisch zien. Voor beleidsmakers zoals politici maakt het ook niets uit, want persoonlijkheidskenmerken zijn, grosso modo, factoren die zich lastig laten veranderen, alhoewel veel tsjakka-goeroes dat pertinent zullen ontkennen.

Hoe zit het trouwens met de groep die ertussenin zit? Deze groep, die conform de principes van de normaalverdeling in omvang veruit de grootste is, bestaat uit mensen die opvattingen ergens tussen optimistisch en pessimistisch in hebben. Wat we gewoonlijk een ‘realistisch’ perspectief noemen. Worden die straks ook meegenomen in de analyses van het SCP, of gaat ze een bimodaal model hanteren waarin alleen plaats is voor optimistisch en pessimistisch gestemde mensen? Waarin de samenleving gepolariseerd wordt geïnterpreteerd? Een model dat de polarisatie op termijn versterkt?

Ik doe bij dezen een voorspelling: als het SCP inslaat op de aangegeven weg, dan zal de uitkomst zijn dat maatschappelijke opvattingen in de Burgerperspectieven steeds meer geframed gaan worden als iets dat herleid kan worden tot het individu. Is voor jou vandaag het glas half leeg, dan zal je -als individu of groepsgewijs- weggezet worden als looser. Zelfs als dat niet de intentie van het SCP is, dan nog zal het zo uitlegd worden in de media en de politiek, die immers een broertje dood hebben aan wetenschappelijke nuance en alles interpreteren binnen algemeen geaccepteerde frames. Iedereen die kritisch is wordt dan met ad hominem argumenten kaltgetsellt. Zoals de afgelopen 30 jaar al steeds vaker gebeurt. Voor kritiek is steeds minder plaats, voor ‘positief denken’ des te meer. Succes is immers een keuze.

Niets verbiedt het SCP om algemeen onderzoek te doen naar de invloed van persoonlijkheidskenmerken op maatschappelijke opvattingen om daaruit adviezen te ontwikkelen voor beleidsmakers. Maar het is niet gepast persoonlijkheidskenmerken te analyseren in specifiek onderzoek zoals de Burgerperspectieven en die daarmee te psychologiseren. Des te meer omdat het voor het soort onderzoeken dat het SCP doet irrelevante informatie is, en omdat andere (lees: sociale) factoren een veel groter gewicht in de schaal leggen, zoals het SCP zelf ook stelt. Als het SCP bij haar eigen leest blijft, is het gevolg dat er dan alleen onderzoek over blijft dat al door (sociaal-)psychologen gedaan is.

Comments are currently closed.