Pieter oreert…

voor de sozial freischwebende Intelligenz

Is Zwarte Piet racistisch?

Het lijkt erop dat Zwarte Piet zijn langste tijd heeft gehad: elk jaar wordt de kritiek op deze figuur sterker, en deze kritiek wortelt steeds beter in den Hollandschen bodem. Als deze trend doorzet, dan zal er op enig moment een situatie ontstaan dat een meerderheid van de Nederlandse bevolking vindt dat Zwarte Piet echt niet meer kan. Een nieuwe sociale norm is dan een feit geworden.

Als het om normen gaat, is de waarheid uiteindelijk niet zo van belang. Dat wil zeggen, wat waar is, is niet zozeer van belang, maar wat men voor waar acht des te meer. Alexis de Tocqueville zei al eens dat “een verkeerd maar duidelijk en precies idee in de wereld meer kracht zal hebben dan een juist maar ingewikkeld idee”. De nieuwe waarheid die nu omtrent Zwarte Piet geconstrueerd wordt is net zo’n verkeerd en precies idee als de oude waarheid.

Is Zwarte Piet nu wel of niet racistisch? Ik heb zelf geen kinderen en houd me dus nauwelijks bezig met het jaarlijkse Sinterklaas-circus. Maar ik zie wel elk jaar bij het zappen fragmenten uit het Sinterklaasjournaal en de Club van Sinterklaas, en het lijkt mij overduidelijk dat de dommigheid waarvan de hedendaagse Zwarte Pieten zich bedienen zijn oorsprong vindt in het stereotype van de domme neger. Dat is ook wat er door tegenstanders betoogd wordt in het discours over Zwarte Piet: Jan Schenkman zou in zijn boek van 1850 een zwarte knecht geïntroduceerd hebben die gebaseerd is op stereotype ideeën over donkere mensen. Dan is wellicht zo, maar zulks is de vraag niet. De vraag is, of het cultureel ook zo door de mensen ervaren is en wordt.

Wat er gebeurd is met het fenomeen Zwarte Piet tussen 1850 en 2013, hoe deze figuur zich cultuurhistorisch ontwikkeld heeft, hoe deze aan veranderingen onderhevig is geweest, is een vraag die slechts weinig mensen zich stellen. Het gevolg is dat we een statisch beeld ontwikkelen van de figuur Zwarte Piet. We bekijken hem vanuit het perspectief van vandaag, of het perspectief van 1850, maar we negeren de diverse stadia die dit fenomeen heeft doorgemaakt, stadia die misschien wel heel interessant kunnen zijn voor het inzicht, voor een juist maar ingewikkeld idee.

Zo liep ik een jaar geleden tegen een artikel op groene.nl aan, dat betoogt dat de figuur van Zwarte Piet zijn oorsprong vindt in de heidense doden- en vruchtbaarheidscultus en via de figuur van de harlekijn in onze tijd terechtgekomen is. Maar het meest interessante wat het artikel betoogt, is dat in de Nederlandse culturele beleving het racistische aspect van Zwarte Piet pas een rol is gaan spelen na 1960, toen de eerste gekleurde rijksgenoten naar Nederland kwamen. Dit racistische aspect zou dan niet eeuwenoud zijn, maar dus van zeer recente oorsprong.

Of deze these hout snijdt heb ik niet onderzocht, maar cultuurwetenschappelijk gezien zou het enorm interessant zijn dat eens te doen. Ik bedoel, laten we wel zijn, tot diep in de jaren 50 was het niet erg waarschijnlijk dat je als gemiddelde Nederlander regelmatig in contact kwam met zowel Zwarte Pieten als gekleurde mensen. Het is dus zeer wel mogelijk dat voor 1960 Zwarte Piet niet in racistische termen werd beleefd.

Cultuur is altijd in beweging, zelfs al denken we te weten dat we met een eeuwenoude traditie te maken hebben. Een cultuurwetenschappelijk inzicht op het fenomeen kan dat beeld niet alleen rechtzetten, het kan zelfs handvatten aandragen om de figuur van Zwarte Piet van een nieuwe betekenis te voorzien, een betekenis die bovendien de banden met zijn oorsprong herstelt. Bovenal kan het ons doen inzien dat Zwarte Piet kan zijn wat we willen dat hij is.

Comments are currently closed.